Skip to content

logo210x230
Η Ιστορία μας

Δημητρίου Π. ΠΑΣΧΑΛΗ
Ιστορία της Νήσου ΑΝΔΡΟΥ
Ανατύπωση 1995

Ευχαριστούμε τον κύριο Γεώργιο Δαρδανό για την δωρεάν παραχώρηση μερικών αποσπασμάτων του έργου αυτού προς αναδημοσίευση στην ηλεκτρονική σελίδα του Συλλόγου μας.

 

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΠΠΑΡΙΑΣ ΑΝΔΡΟΥ

 istoria-kaparia-01Η ΑΝΔΡΟΣ συγκαταλέγεται μεταξύ των Κυκλάδων νήσων. Είναι το βορειότερο και το δεύτερο σε μέγεθος νησί των Κυκλάδων και ευρίσκεται μεταξύ της Ευβοίας και της Τήνου, πλάτος Β. 37ο , 50΄, μήκος δε Α. 22ο , 36΄ του μεσημβρινού των Παρισίων.   Το μέγεθός της είναι 374 τετραγωνικά χιλιόμετρα, μήκος 39,8 χιλιόμετρα και πλάτος 16,7 χιλιόμετρα. Η Άνδρος περιλαμβάνετο ανέκαθεν εις το σμαράγδινον σύμπλεγμα των νήσων. Εκλήθησαν δε οι νήσοι Κυκλάδες από τους Αρχαίους γεωγράφους, διότι περιστοιχίζουν σε κύκλο την Δήλον, την ιερά νήσο, στην οποία γεννήθηκε ο Μουσηγέτης Άπόλλων, ο χρυσοέθειρος του φωτός θεός, ο ύπατος και σεμνότατος της ηθικής τάξεως και της πολιτικής ευκοσμίας προστάτης και φύλακας, ο «τελειότατος θεός», ο «κάλλιστος αθανάτων», ο προφήτης και διερμηνέας των βουλών του θεού Δια.

Είναι δε το όνομα της Άνδρου αρχαιότατο και δεν έχει υποστεί σημαντικές στρεβλώσεις ή παραλλαγές κατά την πάροδο τόσων χιλιετηρίδων. Αλλά εάν το όνομα της Άνδρου διετηρήθη δια μέσου των χιλιετηρίδων αναλλοίωτο , ο τύπος του εθνικού Άνδριος στην δημώδη  διάλεκτο προσέλαβε την κατάληξη ιώτης, Ανδριώτης. Τα ονόματα δε Άνδρος, Αντριώτης, Αντριώτισσα προ πολλού γίνεται χρήσις αυτών σε παλαιά έγγραφα από το 1577.

Κατά Διόδωρον τον Σικελιώτη η Άνδρος πήρε αυτή την ονομασία από τον πρώτο κάτοικο της νήσου ΑΝΔΡΕΩΣ ή ΑΝΔΡΟΥ, ο οποίος  ήταν ένας από τους στρατηγούς του βασιλέα της Κρήτης Ραδάμανδυ ο οποίος και του δώρισε  το νησί. Ήταν δε ο Άνδρος γιός του Ανίου και είχε την καταγωγή από τους θεούς, διότι ο πατέρας του ο ‘Ανιος ήταν γιός του Απόλλωνα και της νύμφης Ροιούς, η οποία ήταν κόρη του Σταφύλου, υιός του Διονύσου και της Βακχίδος Χρυσηϊδος.


Μια εκδοχή σχετικά με το όνομα της νήσου καθώς και με τα ονόματα των Κυκλάδων νήσων, τα οποία θα παρατηρήσουμε ότι είναι ξένα προς την Ελληνική γλώσσα, είναι από την σανσκριτική ή την γλώσσα των φοινικικών, τις οποίες μιλούσαν οι πρώτοι κάτοικοι της νήσου. Επίσης το όνομα της νήσου Άνδρου είναι αυτό τούτο το όνομα της φοινικικής πόλεως Αράδου,  το οποίο έδωσαν οι φοίνικες όταν την κατέλαβαν.

istoria-kaparia-02Οι περισωθείς μέχρι σήμερα μαρτυρίες των αρχαίων μας λέγουν ότι η Άνδρος ήταν μονόπολις περιβεβλημένη από οχυρό τείχος. Ήταν δε η αρχαία πόλις της Άνδρου κτισμένη σχεδόν στο μέσον της δυτικής παραλίας της νήσου σε επικλινές όρος  με ακρόπολη οχυρωτάτη και σχεδόν απόρθητη. Η πόλη δε αυτή της οποίας η θέα ήταν αμφιθεατρική και της οποίας σώζονται ερείπια, ονομάζεται  Παληόπολις, ονομασία την οποία φέρει το εγειρόμενο πάνω στα ερείπια νέο χωριό.


Αρχαία επίσης λείψανα σώζονται στο Γαύριο και στην Άρνη εκ των οποίων καταδεικνύεται ότι από την αρχαία πόλη μέχρι του λιμένος και πέραν του Γαυρίου στην δυτική παραλία υπήρχαν πολλές κατοικίες για την φρούρηση των οποίων πιθανότατα είχε αναγερθεί πλησίον του χωρίου Άγιος Πέτρος του δήμου Γαυρίου μέγας στρογγυλός πύργος  από τον οποίο μπορούσαν οι περίοικοι να αμυνθούν σε αιφνίδιες επιδρομές. Η ονομασία του χωρίου Αρνά από την οποία προήλθε και η Άρνη, είναι από έναν φράγκο φεουδάρχη του δεκάτου πέμπτου αιώνα ο οποίος έφερε το όνομα Αρνάς.


Ο ΕΡΜΗΣ ΤΗΣ ΑΝΔΡΟΥ

Στην Πλαιόπολη το 1832 πλησίον αρχαίου τάφου μαζί με άλλο γυναικείο άγαλμα ανευρέθη και ο περίφημος Ερμής της Άνδρου, ο οποίος, αριστούργημα εμπνευσμένης γλυφίδος, απόκειται τώρα στο Εθνικό Μουσείο της Αθήνας.


Το άγαλμα του Ερμή το βρήκε ο Δημήτριος Φρ. Λουκρέζης, σκάβοντας τον αγρόν του. Ο δε βασιλεύς Όθων κατά την περιοδεία του εις την Άνδρο αγόρασε αυτό αντί istoria-kaparia-03του ποσού των 200 διστήλων και  το δώρισε στο Εθνικό Μουσείο. Είναι δε το άγαλμα μεγέθους υπερφυσικού, ύψους 1,96. Μάρμαρον Πάριον1. Πρότεινε τότε ο αείμνηστος Όθων εις τον ευτυχεί ευρετή να εκπαιδεύσει τον γιό του εις την Γερμανία, αλλά ο απλοϊκός αγρότης αρκέσθηκε στα χρήματα. Χάριν του αγάλματος τούτου είχε έλθει τότε εις την Άνδρο και ο πατέρας του Όθωνα βασιλεύς της Βαυαρίας Λουδοβίκος. Ο Σπυρίδων Τρικούπης υπήρξε ο πρώτος, ο οποίος έγραψε δημοσία και κατέστησε γνωστή στην Ευρώπη την εύρεση του καλλιτεχνικού τούτου αριστουργήματος της Άνδρου.Τους χρόνους του καλλιτεχνήματος τούτου της Άνδρου δεν δυνάμεθα επακριβώς να ορίσουμε. Αλλά η ομοιώτης του προς τον εις την Ολυμπία Ερμή του Πραξιτέλους από της απόψεως της τεχνοτροπίας και της στάσεως αυτού είναι κατάδηλος.
1Το Πάριον μάρμαρο, το οποίο ανακάλυψε ο Ανακρέων Τήϊος στη νήσο Πάρο, είναι από τα λαμπρότερα μάρμαρα για την αγαλματοποιία.


Η ΑΝΔΡΟΣ ΕΠΙ ΤΩΝ ΜΗΔΙΚΩΝ


Μέχρι της ενάρξεως του πρώτου μηδικού πολέμου (490 π.Χ.), η Άνδρος διετέλει ελεύθερη και αυτόνομος από της περσικής δυνάμεως, η οποία είχε επεκταθεί προγενεστέρως επί των εις την Μικρά Ασία Ελλήνων και των εν αυτή παρακειμένων νήσων, μετά από μαρτυρίαν του Ηρωδότου. Αλλά μετά την υπό των Περσών καταστολήν της Ιωνικής Επαναστάσεως ο Δαρείος αποφασίσας την υποδούλωσιν της Ελλάδος απέστειλε το 491 π. Χ. κήρυκες στα νησιά και στις ηπειρωτικές πόλεις αιτών γη και ύδωρ, τα σημεία της υποταγής. Τότε η Άνδρος μαζί με όλα τα υπόλοιπα νησιά , μη εξαιρουμένης και της Αίγινας, υπετάγη εις τον μέγα βασιλέα, διότι τόσο ήταν ο φόβος, ο οποίος κατέβαλε όλους τους Έλληνες με το άκουσμα της Περσικής εκστρατείας εις την Ελλάδα, ώστε κατά τον πατέρα της ιστορίας οι Έλληνες μέχρι της μάχης του Μαραθώνα και αυτό το όνομα των Μήδων εφοβούντο να ακούσουν.


Η εις τους Πέρσες υποταγή της Άνδρου μόλις διήρκεσε επί μια δεκαετία, μέχρι την ναυμαχία της Σαλαμίνος. Κατά το διάστημα τούτο οι Ανδρίοι ανεγνώριζαν μεν την κυριαρχία των Περσών, αλλά ετήρουν άθικτον το ίδιον αυτών πολίτευμα.istoria-kaparia-04

 

ΝΗΣΙΔΕΣ - ΒΡΑΧΟΙ


Νησίδες  περί την Άνδρον υπάρχουν μόνο οι προ του λιμένος Γαυρείου, τα καλούμενα Γαυρειονήσια.


Τα  Γαυρειονήσια είναι στο σύνολό τους έξι και ονομάζονται από τους Γαυρεάτες Αλιδονήσι, Καπητήτα, Λαγωνήσι, Πλάτη, Πρασονήσι και Μεγάλο Νησί. Εκεί κοντά στα Γαυρειονήσια ευρίσκονται σκόπελοι και ύφαλοι ονομαζόμενοι Βουβή, Ρώσσα, Τουρλίτης και Τουρχίνα.


Βράχοι ενάλιοι είναι η Βουβή Ξέρα προς Β, παρά το ακρωτήριο Ακαμάτης και της Γριάς το Πήδημα  στον ομώνυμο όρμο παρά τον Παχύκαβο στον κόλπο του Κορθίου. Είναι δε της Γριάς το Πήδημα υψηλός επιμήκης βράχος ή μάλλον στήλη κολοσσιαία, η οποία από μακριά φαίνεται ως αληθινή γριά με ρυτίδες, που θρηνεί την πτώση της στην αμμουδιά. Η στήλη έχει ύψος 21 μέτρα, πάχος δε 9 μέτρα και καταλήγει σε πεπλατυσμένη κορυφή.


Για της Γριάς το Πήδημα υπάρχει δημώδης παράδοση, την οποία άγνωστος Άνδριος ποιητής διετύπωσε ως εξής:


Μια γριά η κακομοίρα,
Απ΄τον κόσμο χορτασμένη,istoria-kaparia-05Τρείς φορές΄ γένηκε χήρα
Κ΄ εβαρέθηκ΄ η καϋμένη… -

Αποφάσισε να δώση
Τέλος εις τα βάσανά της,
Κ΄ έτσι πλέον να γλυτώση
Από τα πολλά δεινά της.

Γάλια, γάλια κατεβαίνει
Να πνιγή εις το γιαλό,
Σ΄ ένα βράχο αναβαίνει
Άγριο και αψηλό.

Κ΄ ενώ βλέπει και τρομάζει
Τα βαθιά κρύα νερά,
Ένα πήδημα τινάζει
Και βουτάει μια χαρά!

Τα νερά τη΄ φοβηθήκαν
Έπεφτε με τόσο τράτο –
Πάρα μέσα τραβηχθήκαν,
Έως πού να πέση κάτω.

Μ΄ απ΄ το φόβο η καϋμένη,
Έμειν΄ απολιθωμένη…

Τώρα είναι παγωμένη
Στο γιαλό, στην αμμουδιά.
Κάθεται καμπουριασμένη
Και δε βγάνει τσιμουδιά…istoria-kaparia-06

 

ΟΡΗ

Η ‘Ανδρος είναι εν γένει νήσος ορεινή, τα όρη δε αυτής αποτελούν μια σειρά προς τα όρη της Τήνου, Μυκόνου, Αμοργού κλπ.. Σε όλη την ορεογραφία της νήσου διακρίνονται τέσσερις κύριες οροσειρές από βορρά προς νότο οι οποίες και τοπογραφούν το νησί. Οι ονομασία δε αυτών είναι οι Άγιοι Σαράντα, το Πέταλον, οι Γερακώνες και ο Προφήτης Ηλίας.


Οι  Άγιοι Σαράντα. Είναι από τα υψηλότερα όρη της Άνδρου, έλαβαν δε την ονομασία από τις εκκλησίες που ευρίσκονται στην κορυφή. Το ύψος από την επιφάνεια της θάλασσας είναι 790 μέτρα.


Πέταλον. Το σημαντικότερο και υψηλότερο όρος της Άνδρου, ύψος 1003 μέτρα,  το οποίο αποτελεί τα όρια των δήμων Άρνης και Άνδρου. Πήρε την ονομασία Πέταλον λόγω του ότι μοιάζει στο σχήμα πετάλου αλόγου, πλησίον της οδού, δια της οποίας συνδέονται οι δήμοι Άνδρου και Άρνης παρά την θέση Μελιός. Κατά την λαϊκή παράδοση, το αποτύπωμα τούτο του πετάλου έμεινε πάνω σε πλάκα από την ισχυρή πίεση του ποδιού του αλόγου, επί του οποίου επέβαινε πρίγκηπας ο οποίος έτρεχε ηττηθείς μετά από μάχη.


Οι Γερακώνες. Λέγεται και Γερακόνας. Το όρος Γερακόνας έχει ύψος 760 μέτρα και διαιρείται σε δύο κυρίως ορεινές ράχες σχεδόν παράλληλες μεταξύ τους,  εκ των οποίων η μεν καταλήγει διασχιζομένη εις τα ακρωτήρια Σταράς, Λύδι και Πούντα ή Ασινετί, η δε εις τμήμα γής διαχωριζομένη και σχηματίζουσα τα ακρωτήρια Κούρβουλο και Ακαμάτην. Ο μεταξύ των ράχεων τούτων χείμαρρος, ονομαζόμενος Διποτάματα, αποτελεί τα όρια των Δήμων Άνδρου και Κορθίου.istoria-kaparia-07


Ο Προφήτης Ηλίας. Το όρος Προφήτης Ηλίας ευρίσκεται στο μεσημβρινό τμήμα της νήσου, η κορυφή του οποίου έχει ύψος 750 μέτρα και εξ αυτής ξεκινά οροσειρά καλουμένη Ράχις η οποία φθάνει μέχρι το ακρωτήριο Κάτω Κόσμος, το οποίο μαζί με το ακρωτήριο Ακαμάτη τοπογραφεί τον κόλπο του Κορθίου.

 

ΠΗΓΕΣ

Οι κυριότερες πηγές οι οποίες αναφέρονται από παλαιοτάτων χρόνων είναι η Πηγή παρά την Παλαιόπολη, την λεγομένη Βασιλική Πηγή, πηγή ανατολικώς της Παλαιόπολης της Κουμούλου, άλλη πηγή στους Μένητες, καλουμένη του Ζαννάκη, μικροπηγή της Άρνης και οι δυο πηγές των Αποικίων, την Σάριζα και της Αγίας Ειρήνης.

Πηγή ΣΑΡΙΖΑ

Η αλκαλική πηγή Σάριζα ευρίσκεται στο κατάφυτο χωριό  Αποίκια του δήμου Άνδρου. Εν μέσω του θαυμάσιου τοπίου υπάρχει η υψηλή μαρμάρινη και θολοσκέπαστος κρήνη της Σάριζας, από την οποία νυχθημερόν ρέει το ιαματικό νερό το οποίο προσφέρει εξαίρετα αποτελέσματα στους πίνοντας. Η πρώτη χημική ανάλυση του νερού έγινε το 1871 στο χημείο του Εθνικού Πανεπιστημίου από τον καθηγητή Α. Χριστομάνο. Η μαρμάρινη κρήνη της πηγής είναι παλαιοτάτη και είναι άγνωστο πότε έγινε, ανακαινίσθη όμως το 1787 από τον πανωσιότατον πρωτοσύγκελλο Άνδρου Μακάριο Πολέμη, ο οποίος υπήρξε αργότερα αρχιεπίσκοπος Τήνου. Την ανακαίνηση αυτή την μνημονεύει η επ’ αυτής δια βυζαντινών γραμμάτων χαραγμένη επιγραφή:istoria-kaparia-08


“Ανεκενίσθι η
Παρούσα ομού και η
Λιθόστρωσις του φόρου
Διά εξόδων του πα
νοσιωτάτου Κυρίου
Μακαρίου Πολέμη
Και πρωτοσυγγέλου Άνδρου. 1787.”

Πηγή ΖΑΝΑΚΗ

Η μεταλλική πηγή Ζανάκη των Μαινήτων είναι ελαφρώς αλκαλική, περιέχει δε συν άλλοις και σίδηρον ενισχυτικόν του οργανισμού. Το νερό της πηγής Ζανάκη απεδείχθη λίαν ωφέλιμον δια τας στομαχικάς παθήσεις, ως επιτραπέζιον δε είναι θαυμάσιον. Μεγάλη εξαγωγή εγίνετο άλλοτε πλήν των Αθηνών και εις Σμύρνην και Κωνσταντινούπολιν .

Μεταλλικαί Ιδιότητες των υδάτων Γιάλια.

istoria-kaparia-10Περίεργον ιδιότητα έχουν τα ύδατα του όρμου Γιάλια της Άνδρου. Παρετηρήθη ότι τα πλοία, τα οποία διέμενον αγκυροβολήμένα εις τον όρμον τούτον ουδέποτε προσελάμβανον εις τα ύφαλα ρύπον οιονδήποτε. Πλοία τα οποία διήνυσαν μακρούς πλόας με πλήρει σταγανότητα, άμα διέμενον εις τον όρμον Γιάλια λίγες ημέρες, άρχιζαν να κάνουν νερά, εκαθαρίζοντο τα ύφαλα εντελώς. Αλλά και οι περιάλιοι ακταί του όρμου τούτου είναι απηλλαγμέναι βρύων. Το φαινόμενο αποδίδεται εις τα εκβάλλοντα εις τον όρμον τούτον νερά από τις πηγές της νήσου οι οποίες έχουν μεταλλικές ιδιότητες.

 

Η ΑΝΔΡΟΣ ΕΠΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ

Πολλές ιστορικές μαρτυρίες βεβαιώνουν ότι η Άνδρος διετέλει επί Βυζαντινών σε ηθική και πνευματική ακμή. Οι Βυζαντινοί χρονογράφοι αναφέρουν ότι την Θ΄ μ. Χ. εκατονταετηρίδα υπήρχε στην Άνδρο σπουδαιότατη Σχολή ή μάλλον Φιλοσοφική Ακαδημία, στην οποία εδιδάσκοντο ή φιλοσοφία ή ρητορική ή και τα μαθηματικά. Της περιφήμου αυτής σχολής διδάσκαλος υπήρξε ο μέγας ρήτωρας και φιλόσοφος, Μιχαήλ Ψελλός ο πρεσβύτερος. Σημειωτέον ότι τον ΙΒ΄ αιώνα ανηγέρθησαν και οι μέχρι σήμερα σωζόμεναι βυζαντινές εκκλησίες. Εκ τούτων η καλλίτερον διατηρουμένη είναι  ο Ταξιάρχης της Μεσαριάς, ο οποίος κατά την επ’ ατού επιγραφή ανωκοδομήθη επί βασιλέως κυρού Μανουήλ του Κομνηνού το έτος 1158 μ. Χ.

Η ΝΗΣΟΣ ΕΠΙ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΟΥ ΚΑΙ ΟΘΩΝΟΣ

Το έτος 1828 εις το υπ΄αριθ. 20 φύλλο της «Γενικής Εφημερίδος της Ελλάδος», αρυόμεθα τας εξής πληροφορίας περί της καταστάσεως, εις την οποία διετέλει η νήσος κατά την επί Καποδοστρίου εποχήν.istoria-kaparia-11

Κατά τας πληροφορίας οι οποίες φαίνονται εξηκριβωμέναι, στην Άνδρο το 1828 υπήρχαν 3.000 οικογένειες, δηλαδή 15.000  ψυχές. Αρχοντικαί οικογένειαι 100 και ναυτικοί 350. Υπήρχαν 20 πλοία, τα οποία ήταν γολέται χωρητηκότητας 2000 – 4000 κοιλών και άλλα τόσα πλοιάρια από 150 – 250 κοιλών. Μόλις εφαίνοντο καθ΄ όλη την νήσον 50 – 60 χιλιάδες γρόσια εις μετρητά χρήματα. Οι κάτοικοι εχρεώστουν αναμεταξύ των 2 εκατομμύρια γρόσια. Η μετάβασις δε των κατοίκων είς την Ασίαν (ιδίως εις την Σμύρνην) προς εργασίαν εισήγεν εις την νήσον 60.000 ή 70.000 γροσίων.

Τον Απρίλιον του 1828 ο Κυβερνήτης διήρεσε την επικράτειαν εις 13 τμήματα, 7 μεν εις Πελοπόννησο, 6 δε εις τας νήσους. Οι Κυκλάδες διηρέθησαν εις τρία τμήματα, τας Βορείους, τας Κεντρικάς και τας Νοτίους Κυκλάδας. Η Άνδρος λόγω της γεωγραφικής θέσεώς της υπήχθη εις τας Βορείους Κυκλάδας.

-Το φθινόπωρο του 1840 ο βασιλεύς  Όθων και η βασίλισσα Αμαλία συνοδευόμενοι υπό μεγάλης ακολουθίας,  αποφάσισαν να περιοδεύσουν τα νησιά, επρόκειτο να επισκεφθούν και την Άνδρον. Κατά την πρώτη εις την Άνδρο περιοδία του ο Όθων επισκέφθη τις Μονές, την Παλαιόπολη και το δροσόλουστο και κατάφυτο χωριό Μαίνητες.


Εις το δεύτερο εις την Άνδρο κατά τον Μάϊο του1847 ταξίδι του ο βασιλεύς Όθων κατέλυσε εις την οικίαν του πλοιάρχου Νικολάου Γουλανδρή εις Καμάρα. Ήταν τότε η οικία αύτη η καλλιτέρα της Άνδρου. Κατά την διάρκεια του παραταθέντος γεύματος ο Όθων έκαμε λόγον εύφημον περί του ναυτικού της νήσου, το οποίο τότε ευρίσκετο σε μεγάλη ακμή. Η οικοδέσποινα, απλοϊκή αλλά ευφυής Ανδρία με την εγχώριον ενδυμασία, καταγομένη εκ Κοχύλου του Κορθίου, κατέχουσα εις το γεύμα τιμητικήν παρά τον Όθωνα θέση, υπολαμβάνει μετά ζωηρότητος εις τον επιχώριον τόνον.istoria-kaparia-12

-Πρόβατα, βασιλέα μου πολυχρονεμένε, έχομε πολλά, μα τι το θέλεις; Μαντρί δεν έχομε. Υπονοούσα ότι η νήσος έχει μεν πολλά πλοία, εστερείτο όμως λιμένος. Τότε, το φλέγον του τόπου ζήτημα ήταν το του λιμένος.

Εις Μένητες, των οποίων ο αείμνηστος Όθων απεθαύμαζε την σπαργώσαν βλάστησιν, έφαγε εις την οικία Κρήτη την εγχώριον φουρτάλιαν.


Ευχαριστούμε τον κύριο Γεώργιο Δαρδανό για την δωρεάν παραχώρηση μερικών αποσπασμάτων του έργου αυτού προς δημοσίευση στην ηλεκτρονική σελίδα του Συλλόγου μας.

 
GreekEnglish (United Kingdom)